فهرست محتوا
مقدمه
سرگیجه در سالمندان زمانی است که فرد احساس می کند تعادل ندارد یا محیط به دور سرش می چرخد. دلایل بروز این عارضه متنوع است اما اغلب با افزایش سن، اختلالات گوش میانی، عوارض برخی داروها یا بیماریهای قلبی ایجاد می شود. بزرگترین نگرانی در این وضعیت، زمین خوردن سالمند و آسیب دیدگیهای شدید است. نشانههایی مثل افت ناگهانی فشارخون، از دست دادن تعادل، تاری دید و احساس سبکی سر را در این دوران نباید نادیده گرفت.
هرچند مراقبت مداوم و امن کردن محیط توسط مراقب سالمند در منزل، از بروز حوادث جلوگیری می کند، اما برای درمان سرگیجه باید به پزشک متخصص مراجعه کنید. بیرون بردن فردی که مدام مشکل تعادل دارد، احتمال زمین خوردنش را در پلهها یا خیابان بالا می برد.
به همین خاطر، ویزیت پزشک عمومی در منزل کمک می کند تا بیمار بدون نیاز به جابهجایی و خروج از خانه معاینه شود. اگر هم تشخیص اولیه نشان دهد که مشکل به پیگیری و آزمایشهای دقیقتری نیاز دارد، می شود مستقیماً از ویزیت پزشک متخصص خانگی کمک گرفت. مجموعه همیار سلامت این امکانات را برای ساکنان کرج و حومه فراهم کرده است تا تمام روند پیگیری بیماری، راحت و داخل خود خانه انجام شود.
علائم هشداردهنده سرگیجه در سالمندان
سالمندانی که احساس سرگیجه دارند اغلب علائم زیر را تجربه کرده اند:
احساس چرخش یا عدم تعادل ناگهانی که با تغییر وضعیت بدن مانند بلند شدن تشدید می شود
تاری دید یا دوبینی که همزمان با سرگیجه بروز میکند
تهوع یا استفراغ، بهخصوص وقتی ریشه سرگیجه به گوش داخلی مربوط باشد
سردردهای شدید یا میگرنی که با سرگیجه همراه میشوند
سبکی سر یا از دست دادن موقت هوشیاری که نیاز به بررسی فوری دارد
درد قفسه سینه یا ضربان نامنظم قلب همراه با سرگیجه باید توسط متخصص ارزیابی شود
راه رفتن نامطمئن و مشکل در حفظ تعادل که احتمال زمین خوردن را بالا میبرد
هر یک از این علائم، اگر به طور ناگهانی، مکرر یا شدید بروز کنند، نیازمند توجه ویژه و مراجعه فوری به پزشک هستند. تشخیص دقیق علت اصلی سرگیجه در سالمندان، اولین گام برای انتخاب مسیر درمانی مناسب و جلوگیری از عوارض ناخواسته است.
دلایل سرگیجه در سالمندان
سرگیجه در سالمندان یک یا چند عامل زمینهای دارد که با افزایش سن می تواند این عارضه را تشدید کند در ادامه به بررسی چند علت اصلی می پردازیم:
سرگیجه خوش خیم وضعیتی (BPPV)
BPPV یکی از شایع ترین دلایل سرگیجه در سالمندان است. این عارضه زمانی اتفاق می افتد که ذرات ریز کربنات کلسیم از جای خود در گوش داخلی جدا شده و وارد کانالهای نیم دایرهای شوند. با تغییر وضعیت سر، این ذرات حرکت کرده و پیامهای عصبی اشتباهی به مغز ارسال می کنند که منجر به احساس سرگیجه می شود.
بیماری منییر
در این بیماری مایع درون گوش بیش از حد جمع می شود و فرد را با حملات ناگهانی و سرگیجههای شدید روبرو می کند. بیماری منییر معمولا با وز وز گوش، احساس پری و سنگینی در گوش و کاهش شنوایی همراه است. از آنجایی که شدت این حملات متغیر است می تواند به طور موقت یا دائمی بر روی شنوایی و تعادل فرد تاثیر بگذارد. اگرچه علت دقیق این اختلال هنوز ناشناخته مانده، اما پزشکان از روشهای موثری برای مدیریت و کنترل علائم آن استفاده میکنند.
التهاب گوش داخلی (نوریت وستیبولار)
التهاب گوش داخلی معمولاً پس از سرماخوردگی یا آنفولانزا رخ می دهد. این عارضه ناشی از فعالیت ویروسهایی است که با درگیر کردنِ مسیر ارتباطی بین گوش و مغز، هماهنگی بدن را به هم می زنند. در چنین شرایطی فرد دچار سرگیجه و بیتعادلی می شود؛ اما جای نگرانی نیست، چراکه با درمانهای دارویی تحت نظر پزشک، این التهاب فروکش کرده و فرد دوباره سلامتی خود را به دست می آورد.
افت فشار خون در سالمند
بسیاری از سالمندان وقتی به طور ناگهانی از جای خود بلند می شوند برای لحظاتی چشمانشان سیاهی می رود. این اتفاق به خاطر این است که با تغییر وضعیت بدن نیروی جاذبه خون را به سمت پایین می کشد و سیستم تنظیم فشارخون در سنین بالا ممکن است نتواند با سرعت کافی خون را به سمت مغز هدایت کند. کمبود لحظهای اکسیژن در مغز باعث ایجاد سرگیجه می شود که پس از چند ثانیه برطرف می گردد.
اختلال در ضربان قلب (آریتمی)
قلب وظیفه دارد خون و اکسیژن را به تمام نقاط بدن به ویژه مغز برساند. اگر ریتم تپش قلب از حالت عادی خارج شود این پمپاژ دچار اختلال شده و جریان خون کافی به مغز نمی رسد. یکی از نخستین نشانههای آریتمی قلب، احساس ضعف و سرگیجه است که نیاز به بررسی دقیق توسط متخصص قلب و عروق را دارد.
گرفتگی رگ (آترواسکروز)
با افزایش سن، تجمع چربی و رسوبات در دیواره رگها می تواند باعث باریک شدن مسیر عبور خون شود. اگر این گرفتگی در عروقی رخ دهد که مسئول خونرسانی به مغز یا سیستم تعادلی گوش هستند، جریان خون کاهش می یابد. در چنین حالتی، مغز با کمبود منابع حیاتی مواجه شده و فرد بهصورت مزمن یا دورهای دچار سرگیجه و عدم تعادل می شود.
حملات سکته مغزی (TIA)
مسدود شدنِ ناگهانی مسیر خونرسانی، فرد را با سرگیجهای حاد، تاری دید و بیثباتی در راه رفتن مواجه می کند. در حملات گذرا (TIA)، شاید این نشانهها بهسرعت ناپدید شوند، اما نادیده گرفتن آنها خطرناک است؛ چراکه این اختلالاتِ کوتاهمدت اغلب از احتمال وقوع یک سکته مغزی جدی خبر می دهند و نیاز به رسیدگی فوری توسط پزشک متخصص را دارند.
عوارض دارویی
سالمندان برای کنترل فشار خون، بیماریهای قلبی یا آرامش اعصاب، داروهای متنوعی مصرف می کنند. گاهی این داروها، بهویژه اگر همزمان استفاده شوند، تعادل شیمیایی بدن را تغییر می دهند. از آنجایی که بدن در سنین بالا حساسیت بیشتری به ترکیبات دارویی دارد، احساس سرگیجه در سالمندان می تواند یکی از اولین نشانههای واکنش بدن به دوز مصرفی یا تداخل داروهایی باشد.
کمخونی (آنمی)
زمانی که تعداد گلبولهای قرمز خون کاهش می یابد، ظرفیت انتقال اکسیژن به بافتهای حیاتی کم می شود. در چنین شرایطی، مغز اولین عضوی است که نسبت به کمبود اکسیژن واکنش نشان میدهد. این “گرسنگی اکسیژنی” معمولاً خود را به صورت سرگیجه در سالمندان نشان می دهد.
برای درمان سرگیجه در سالمندان چه کارهایی انجام دهیم؟
توانبخشی دهلیزی یکی از روشهایی است که به سالمندان کمک می کند تعادلشان را دوباره به دست بیاورند. برخلاف دارو درمانی، این روش بر پایه تمرینهای حرکتی کار می کند. مغز با تکرار این تمرینها یاد می گیرد پیامهای نادرستی که از گوش داخلی می رسند را بهتر مدیریت کند و همین باعث می شود احساس سرگیجه کمتر شود.
یکی از شایعترین علتهای سرگیجه در سالمندان BPPV است؛ حالتی که ذرات ریزی در گوش داخلی از جای خودشان جابهجا می شوند و هر بار که سر تکان میخورد، احساس سرگیجه ایجاد می کنند. برای درمان، متخصص سر بیمار را با زاویههای مشخصی حرکت می دهد تا این ذرات به جای اصلیشان برگردند. این کار را مانور اپلی مینامند و معمولاً چند جلسه بیشتر طول نمی کشد.
گاهی هم ریشه سرگیجه نه در گوش، بلکه در گردن است. وقتی مهرههای گردنی درست حرکت نکنند، سیگنالهای اشتباهی به مغز می فرستند و همین باعث گیجه در سالمندان می شود، مخصوصاً موقع چرخاندن سر. در این موارد، فیزیوتراپیست با تکنیکهای دستی مفاصل گردن را شل می کند. گاهی هم از تحریک الکتریکی یا لیزر برای کاهش تنش عضلات کمک می گیرند. وقتی حرکت گردن بهتر شود، مغز اطلاعات درستتری دریافت می کند.
البته که تشخیص نوع سرگیجه کار سادهای نیست. هر کدام از این روشها برای علت خاصی کاربرد دارد و اگر اشتباه انتخاب شود، نهتنها کمکی نمیکند، بلکه ممکن است وضع را بدتر کند. پزشک با معاینه و بررسی دقیق می تواند بفهمد مشکل از کجاست و بهترین مسیر درمان را پیشنهاد بدهد.
در نتیجه
سرگیجه در سالمندان دلایل مختلفی دارد. این عارضه خطر زمین خوردن را بالا میبرد و گاهی به شکستگی یا آسیبهای جدی منجر میشود. خوشبختانه سرگیجه قابل درمان است و پزشک بسته به علت اصلی، روش مناسب را انتخاب میکند.